Chất gây dị ứng trong thực phẩm và cách phòng lây nhiễm chéo

Việc tìm hiểu và nắm rõ các chất gây dị ứng trong thực phẩm không chỉ giúp mọi người hạn chế nguy cơ phản ứng quá mức của hệ miễn dịch mà còn tránh xuất hiện triệu chứng nguy hiểm đến làn da và sức khỏe tổng quát. Cùng Phòng khám Chuyên khoa Da liễu Maia&Maia tìm hiểu thông tin chi tiết qua nội dung bài viết dưới đây.

I. Chất gây dị ứng trong thực phẩm là gì?

Chất gây dị ứng trong thực phẩm thường là những thành phần có khả năng kích thích hệ miễn dịch phản ứng quá mức. Khi tiếp xúc, cơ thể sẽ sản sinh kháng thể IgE để nhận diện và giải phóng các hoạt chất trung gian như histamin, dẫn đến các triệu chứng từ nổi mề đay đến sốc phản vệ nguy hiểm. Chất gây dị ứng được chia thành 2 loại chính:

• Chất gây dị ứng tự nhiên: Là những thành phần protein có sẵn trong thực phẩm tươi sống, điển hình như protein trong hải sản, các loại hạt, trứng, sữa, ngũ cốc chứa gluten,…
• Chất gây dị ứng nhân tạo: Bao gồm các phụ gia, chất bảo quản, phẩm màu, hương liệu,… được thêm vào trong quá trình sản xuất để cải thiện kết cấu và thời hạn sử dụng của thực phẩm

Việc nhận biết chính xác và phân biệt các chất gây dị ứng không chỉ giúp mọi người phòng tránh các phản ứng kích ứng nguy hiểm hiệu quả, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người có cơ địa nhạy cảm, hệ miễn dịch yếu hoặc tiền sử dị ứng mà còn hỗ trợ lựa chọn thực phẩm khoa học để đảm bảo an toàn sức khỏe.

II. Danh mục các chất gây dị ứng trong thực phẩm cần chú ý

Tình trạng dị ứng thực phẩm là vấn đề sức khỏe nghiêm trọng đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa trong lựa chọn thực phẩm. Do đó, nắm rõ các chất gây dị ứng trong thực phẩm phổ biến là chìa khóa để ngăn ngừa biến chứng sức khỏe nghiêm trọng. Dưới đây là danh sách được tổng hợp theo Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ FDA:

• Sữa bò và các chế phẩm: Protein casein và whey trong sữa, phô mai, bơ,… có thể kích hoạt phản ứng miễn dịch ngay sau khi cơ thể hấp thụ
• Trứng: Các loại protein như ovomucoid và ovalbumin trong lòng trắng trứng là tác nhân chính gây dị ứng, đặc biệt phổ biến ở đối tượng trẻ nhỏ
• Đậu phộng (Lạc): Các protein Ara h1, h2, h3 chiếm tỷ trọng cao trong đậu phộng có nguy cơ gây ra phản ứng sốc phản vệ ở mức độ nghiêm trọng
• Các loại hạt cây: Hạnh nhân, óc chó và hạt điều chứa protein dự trữ cùng albumin dễ gây tổn thương đồng thời lên hệ tiêu hóa, bề mặt da
• Lúa mì và thực phẩm chứa gluten: Albumin, globulin, gliadin và gluten trong các loại ngũ cốc, mì ống kích thích hệ miễn dịch tạo ra phản ứng quá mức
• Đậu nành: Protein Gly m4, m5, m6 thúc đẩy cơ thể sản sinh kháng thể Immunoglobulin E (IgE) dẫn đến các triệu chứng dị ứng đặc trưng
• Cá: Protein Parvalbumin có trong cá tuyết, cá hồi, cá ngừ và nhiều loại cá nước ngọt khác là nguồn gây kích ứng mạnh đối với cơ thể
• Hải sản có vỏ: Protein Tropomyosin trong nhóm giáp xác (tôm, cua) và thân mềm (nghêu, sò) là tác nhân chính kích hoạt cơ chế phòng vệ của hệ miễn dịch
• Phụ gia và các chất khác: Sulfit trong rượu vang, thực phẩm đóng hộp cùng các loại phẩm màu, hương liệu tổng hợp cũng tiềm ẩn nguy cơ gây dị ứng cao

III. Cách nhận biết chất gây dị ứng trên nhãn mác thực phẩm

Việc nhận biết chất dị ứng là kỹ năng quan trọng để phòng tránh các phản ứng nguy hiểm giúp bảo vệ sức khỏe bản thân và người xung quanh, đặc biệt với những người có cơ địa nhạy cảm hoặc tiền sử dị ứng nghiêm trọng: 

1. Quy định về ghi nhãn

Các nhà sản xuất bắt buộc phải liệt kê rõ ràng các thành phần có khả năng gây dị ứng cao trên nhãn mác của sản phẩm thực phẩm theo một số quy tắc sau:

• Tên của các nhóm chất gây dị ứng phải được trình bày rõ ràng bằng ngôn ngữ dễ hiểu
• Thông tin cảnh báo phải được đặt ở vị trí dễ quan sát, sử dụng phông chữ và màu sắc nổi bật
• Quy định áp dụng cho cả thực phẩm đóng gói sẵn nội địa và sản phẩm nhập khẩu

2. Các thuật ngữ liên quan

Nắm vững các thuật ngữ chuyên môn giúp người tiêu dùng nhận diện nhanh chóng sự hiện diện của các chất có nguy cơ gây phản ứng, trong đó:

• “Thành phần chứa” (Contains): Chỉ định trực tiếp các chất gây dị ứng có trong công thức chế biến
• “Có thể chứa” (May contain) hoặc “Được sản xuất trên cùng dây chuyền” (Manufactured on shared facility): Cảnh báo về nguy cơ nhiễm chéo
• “Chiết xuất từ” (Derived from): Xác định thành phần dẫn xuất từ các loại thực phẩm gây dị ứng cơ bản
• “Không chứa” (Free from): Khẳng định sản phẩm hoàn toàn an toàn đối với một chất dị ứng cụ thể

3. Đọc kỹ danh sách thành phần

Để phát hiện các chất gây dị ứng ẩn dưới nhiều tên gọi khác nhau và loại bỏ rủi ro ngoài ý muốn, mọi người cần xem xét kỹ lưỡng từng mục trong nhãn mác sản phẩm:

• Phần danh sách nguyên liệu: Các thành phần được liệt kê theo thứ tự trọng lượng giảm dần giúp người dùng ước lượng được hàm lượng chất gây dị ứng có trong sản phẩm
• Cảnh báo chất gây dị ứng: Thông tin này thường xuất hiện ngay dưới danh sách thành phần, bắt đầu bằng cụm từ “Cảnh báo dị ứng” hoặc “Lưu ý” với các thuật ngữ chuyên môn kể trên
• Nhận biết tên gọi khác của các chất gây dị ứng: Một số chất gây dị ứng thường xuất hiện dưới các tên gọi chuyên môn hoặc tên thương mại khác nhau:

Chất gây dị ứng	Tên gọi khác hoặc thành phần liên quan
Sữa	Casein, Whey, Lactose, váng sữa, bột sữa kem, chất béo sữa, Nougat, Protein sữa thủy phân
Trứng	Albumin, Globulin, Lecithin (từ trứng), Lysozyme, Ovalbumin, Surimi, bột trứng
Lúa mì	Gluten, Flour (bột mì), Couscous, Spelt, Semolina, Triticale, mì căn (seitan), mầm lúa mì, mạch nha
Đậu nành	Tofu, Soy, Edamame, Lecithin (từ đậu nành), Miso, Natto, Tempeh, Protein thực vật thủy phân
Đậu phộng	Lạc, dầu đậu phộng ép lạnh, hạt hỗn hợp, bơ đậu phộng
Hạt cây	Hạnh nhân, hạt điều, hạt dẻ, hạt óc chó, hạt Macadamia, hạt thông, Praline, Pectin
Thủy hải sản	Glucosamine, dầu cá, Surimi, chiết xuất tôm/cua, mắm, chiết xuất dầu cá, bột cá, các loại nhuyễn thể

4. Cảnh báo mức độ nguy hiểm

Thông qua cách thức ghi chú trên bao bì, mọi người có thể đánh giá mức độ rủi ro để đưa ra quyết định sử dụng thực phẩm phù hợp với tình trạng cơ thể:

Cấp độ nguy hiểm	Loại cảnh báo	Chi tiết thành phần
Cao nhất	“Thành phần chứa” (Contains)	Các chất gây dị ứng như sữa, trứng, đậu phộng, hạt cây (hạnh nhân, óc chó), tôm cua, cá, lúa mì, đậu nành được ghi trực tiếp trong danh mục
Trung bình	“Chiết xuất từ” (Derived from)	Các dẫn xuất Casein (từ sữa), Lecithin (từ đậu nành hoặc trứng), Albumin (từ trứng), Gluten (từ lúa mì, lúa mạch) có hàm lượng protein gây dị ứng thấp hơn nhưng vẫn cần thận trọng
Thấp	“Có thể chứa” (May contain) hoặc “Sản xuất trên cùng dây chuyền”	Nguy cơ nhiễm chéo từ các hạt mịn hoặc bụi thực phẩm như bột mì, vụn đậu phộng hoặc các chất lỏng dễ bám dính như dầu cá, sữa
An toàn	“Không chứa” (Free from)	Sản phẩm đã qua kiểm định và được dán nhãn Gluten-free (không lúa mì/lúa mạch), Dairy-free (không sữa), Nut-free (không hạt)

IV. Triệu chứng dị ứng với thực phẩm

Các phản ứng khi tiếp xúc với chất gây dị ứng trong thực phẩm sẽ biểu hiện qua nhiều mức độ khác nhau như:

1. Triệu chứng nhẹ đến trung bình

Thông thường, phản ứng dị ứng từ nhẹ đến trung bình bắt đầu xuất hiện trong khoảng vài phút đến 2 giờ sau khi cơ thể tiếp xúc với thực phẩm gây dị ứng với các dấu hiệu như:

• Ngứa hoặc sưng nhẹ ở môi, lưỡi và trong khoang miệng
• Nổi mề đay, phát ban đỏ hoặc ngứa ngáy khắp bề mặt da
• Đau bụng, buồn nôn, nôn mửa hoặc tiêu chảy
• Chảy nước mũi, hắt hơi liên tục hoặc ngứa mắt
• Cảm giác nghẹn nhẹ ở cổ họng hoặc ho khan thành cơn

2. Triệu chứng sốc phản vệ

Đây là tình trạng cấp cứu nguy hiểm đến tính mạng thường diễn ra rất nhanh chỉ trong vài giây đến vài phút sau khi ăn và biểu hiện qua các triệu chứng sau:

• Khó thở, thở khò khè hoặc sưng nề nghiêm trọng vùng đường hô hấp
• Da tái nhợt, mạch đập nhanh nhưng yếu hoặc nhịp tim không ổn định
• Sưng phù mặt, cổ họng và gây cản trở trực tiếp đến việc nuốt
• Tụt huyết áp đột ngột gây choáng váng, chóng mặt hoặc ngất xỉu

V. Bị dị ứng thực phẩm phải xử lý như thế nào?

Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường sau khi ăn, việc xác định mức độ nghiêm trọng và áp dụng đúng phương pháp xử lý là yếu tố then chốt để bảo vệ sức khỏe. Cụ thể:

1. Biện pháp khắc phục tại nhà

Với các trường hợp dị ứng ở mức độ nhẹ, chỉ xuất hiện các triệu chứng ngoài da hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ, mọi người hãy thực hiện các biện pháp sau:

• Ngừng ngay lập tức việc tiêu thụ thực phẩm nghi ngờ gây dị ứng
• Uống nhiều nước lọc để hỗ trợ quá trình đào thải độc tố ra ngoài
• Sử dụng nước muối sinh lý để súc miệng hoặc rửa mũi nếu có biểu hiện ngứa
• Chườm lạnh lên các vùng da bị nổi mề đay để giảm cảm giác ngứa rát
• Theo dõi sát sao diễn biến sức khỏe trong ít nhất 24 giờ tiếp theo

2. Phương pháp điều trị y tế

Người bị dị ứng thực phẩm cần đến ngay cơ sở y tế nếu các triệu chứng diễn tiến nhanh, lan rộng toàn thân hoặc bị khó thở, sưng họng và phản ứng phản vệ. Sau khi thăm khám, bác sĩ chỉ định các phương pháp y tế phù hợp:

• Thuốc kháng histamine: Sử dụng để ức chế hoạt động của histamine giúp làm giảm nhanh các tình trạng nổi mề đay, ngứa ngáy và các phản ứng viêm nhẹ trên cơ thể
• Thuốc Corticosteroid: Hỗ trợ kiểm soát các phản ứng viêm hệ thống và ngăn chặn tình trạng dị ứng tái phát sau giai đoạn cấp tính, thường được dùng dưới dạng uống hoặc tiêm
• Tiêm Epinephrine: Chỉ định khẩn cấp cho các trường hợp sốc phản vệ nhằm mở rộng đường thở, duy trì huyết áp và ngăn chặn các biến chứng đe dọa trực tiếp đến tính mạng
• Truyền dịch tĩnh mạch: Áp dụng khi người bệnh có dấu hiệu mất nước hoặc tụt huyết áp nghiêm trọng nhằm duy trì sự ổn định tuần hoàn và cân bằng điện giải cho cơ thể

VI. Phòng tránh lây nhiễm chéo trong chế biến và bảo quản thực phẩm

Việc thiết lập thói quen vệ sinh và quản lý thực phẩm chặt chẽ tại mọi không gian sinh hoạt đóng vai trò quyết định trong việc ngăn chặn các tác nhân gây dị ứng:

1. Trong nhà bếp gia đình

Để duy trì môi trường nấu nướng an toàn, mọi người cần thực hiện nghiêm ngặt các nguyên tắc sau đây:

• Tách biệt nguyên liệu: Sử dụng thớt, dao và đồ đựng riêng biệt cho nhóm thực phẩm dễ gây dị ứng. Tuyệt đối không chế biến các loại nguyên liệu này trên cùng một bề mặt và cần ghi nhãn rõ ràng để tránh nhầm lẫn
• Vệ sinh và làm sạch: Khu vực chế biến và dụng cụ nấu nướng phải được tẩy rửa kỹ lưỡng bằng nước nóng, xà phòng sau mỗi lần sử dụng. Ngoài ra, hãy duy trì thói quen rửa tay sạch trước và sau khi xử lý thực phẩm
• Mua sắm và bảo quản an toàn: Kiểm tra kỹ nhãn mác để nhận diện các cảnh báo dị ứng trên bao bì. Sắp xếp thực phẩm gây dị ứng vào ngăn chứa riêng trong tủ lạnh để ngăn tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm khác

2. Khi ăn uống bên ngoài

Khi dùng bữa bên ngoài, mọi người cần lựa chọn cơ sở dịch vụ ăn uống uy tín và chú ý những vấn đề dưới đây để giảm thiểu rủi ro tiếp xúc với mầm bệnh:

• Thông báo rõ ràng về các loại thực phẩm gây dị ứng cho nhân viên trước khi đặt món
• Tránh các món ăn có thành phần tươi sống tại những nơi điều kiện vệ sinh kém
• Yêu cầu nhân viên thay mới dụng cụ nếu phát hiện dấu hiệu dùng chung cho nhiều loại món
• Kiểm tra kỹ lại món ăn khi được phục vụ để đảm bảo không có sự nhầm lẫn

3. Tại trường học

Trẻ bị dị ứng thực phẩm dễ bị ảnh hưởng trong môi trường tập thể, đặc biệt là trường học. Do đó, phụ huynh cần trao đổi và phối hợp với giáo viên, nhân viên y tế nhà trường để hạn chế lây nhiễm chéo, bảo vệ an toàn cho trẻ:

• Thông báo với giáo viên về tình trạng dị ứng của học sinh
• Thiết kế khẩu phần ăn riêng hoặc cho phép phụ huynh chuẩn bị đồ ăn từ nhà cho con
• Hướng dẫn học sinh nhận diện các loại thực phẩm an toàn và thực phẩm gây dị ứng
• Nhắc học sinh tuyệt đối không dùng chung bình nước hoặc chia sẻ thức ăn với bạn bè
• Bộ phận y tế tại nhà trường cần có quy trình xử lý khẩn cấp và lưu sẵn thuốc hỗ trợ cho trẻ dị ứng

Bài viết trên đã chia sẻ chi tiết các chất gây dị ứng trong thực phẩm và các phương pháp phòng tránh lây nhiễm, dị ứng ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe. Nếu còn bất kỳ thắc mắc nào khác liên quan, mọi người hãy liên hệ ngay với Phòng khám Chuyên khoa Da liễu Maia&Maia qua hotline 032.845.1188 để nhận tư vấn chữa dị ứng an toàn, hiệu quả cùng đội ngũ bác sĩ da liễu đầu ngành.