Chế độ ăn uống loại trừ là như thế nào? Ai nên thực hiện?

Chế độ ăn uống loại trừ được áp dụng phổ biến trong chẩn đoán và hỗ trợ điều trị một số bệnh lý liên quan đến dị ứng thực phẩm hoặc không dung nạp thực phẩm. Tuy nhiên, việc tự ý loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm trong thời gian dài có thể dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng. Bài viết dưới đây của Phòng khám Chuyên khoa Da liễu Maia&Maia sẽ giúp mọi người hiểu rõ hơn về cách áp dụng chế độ ăn này để đảm bảo an toàn và hiệu quả.

I. Chế độ ăn uống loại trừ là như thế nào?

Đây là phương pháp dinh dưỡng được áp dụng để xác định các loại thực phẩm gây dị ứng hoặc không được cơ thể dung nạp. Nguyên tắc của phương pháp này là tạm thời loại bỏ khỏi khẩu phần ăn những thực phẩm nghi ngờ là tác nhân gây ra các triệu chứng bất thường như nổi mề đay, ngứa, rối loạn tiêu hóa, đau đầu hoặc mệt mỏi.

Việc loại bỏ này giúp giảm phản ứng viêm, tạo điều kiện để cơ thể và niêm mạc đường tiêu hóa phục hồi. Sau một thời gian, các loại thực phẩm sẽ được đưa trở lại chế độ ăn theo từng loại, dưới sự theo dõi chặt chẽ để đánh giá phản ứng của cơ thể và xác định chính xác thực phẩm gây vấn đề.

Dựa trên kết quả đó, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng sẽ xây dựng chế độ ăn uống cá nhân hóa, loại bỏ hoặc hạn chế những thực phẩm không phù hợp, đồng thời vẫn đảm bảo cân bằng dinh dưỡng và sức khỏe lâu dài.

II. Phân biệt dị ứng thực phẩm và không dung nạp thực phẩm

Rất nhiều người nhầm lẫn giữa tình trạng dị ứng thực phẩm và không dung nạp thực phẩm. Dưới đây là bảng so sánh chi tiết để mọi người phân biệt hai tình trạng này:

Tiêu chí	Dị ứng thực phẩm	Không dung nạp thực phẩm
Cơ chế	Hệ miễn dịch nhận diện một loại thực phẩm nhất định là chất gây dị ứng, giải phóng kháng thể và gây ra các triệu chứng dị ứng	Không phải là phản ứng miễn dịch mà liên quan tới hệ tiêu hóa không thể phân hủy thức ăn, thường do thiếu men tiêu hóa như Lactose
Mức độ nghiêm trọng	Rất nguy hiểm, có nguy cơ dẫn đến sốc phản vệ, tụt huyết áp thậm chí tử vong	Không nguy hiểm đến tính mạng, chỉ gây khó chịu cho hệ tiêu hóa
Lượng thực phẩm ảnh hưởng	Lượng nhỏ thực phẩm cũng có nguy cơ gây dị ứng	Thường chỉ có triệu chứng khó chịu nếu ăn lượng lớn
Triệu chứng	Phổ biến với các triệu chứng nổi mề đay, ngứa miệng/họng, nôn mửa, đau bụng, khó thở	Triệu chứng thường gặp đó là đầy hơi, chướng bụng, khó tiêu, đau bụng co thắt, tiêu chảy hoặc táo bón
Thời gian khởi phát	Phản ứng xảy ra nhanh chóng, vài phút tới vài tiếng sau khi ăn	Triệu chứng xuất hiện chậm hơn, khoảng vài giờ đến cả ngày sau khi ăn

Nhiều người dễ nhầm lẫn hai tình trạng trên bởi các triệu chứng đều xuất hiện sau khi ăn, có một số triệu chứng tương tự nhau như buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy… Ngoài ra, hai triệu chứng đều có liên quan đến một loại thực phẩm cụ thể khiến người bệnh rất khó phân biệt. Bởi vậy mọi người cần xem xét kỹ các triệu chứng, nhận biết đúng loại bệnh và có hướng xử trí phù hợp.

III. Chế độ ăn kiêng loại trừ giúp phát hiện những vấn đề nào?

Chế độ ăn uống loại trừ giúp phát hiện được những bệnh lý liên quan như sau:

• Tình trạng không dung nạp thực phẩm: Xác định được sự thiếu hụt lượng enzyme cần thiết, phản ứng nhạy cảm của cơ thể với gluten, đậu nành, trứng và phụ gia thực phẩm
• Vấn đề về hệ tiêu hóa: Tìm ra nguyên nhân gây ra hội chứng ruột kích thích, trào ngược dạ dày thực quản, bệnh Celiac, giảm tình trạng đầy bụng và tiêu chảy
• Dị ứng thực phẩm: Hỗ trợ chẩn đoán phản ứng miễn dịch gây dị ứng (nổi mề đay, sưng tấy trên da) sau khi ăn những loại thực phẩm cụ thể
• Bệnh ngoài da: Xác định thực phẩm kích thích bệnh chàm, mụn trứng cá, vảy nến để phòng tránh, giảm đợt bùng phát bệnh
• Đau nửa đầu và đau khớp: Khám phá được mối liên hệ giữa thực phẩm và mức độ nghiêm trọng của hội chứng đau nửa đầu, đau nhức xương khớp
• Rối loạn chức năng thần kinh: Chế độ ăn loại trừ còn được áp dụng để giảm bệnh lý sương mù não, hỗ trợ quản lý các triệu chứng ở người mắc hội chứng tăng động giảm chú ý (ADHD)

IV. Ai nên áp dụng chế độ ăn uống loại trừ?

Chế độ ăn uống loại trừ là phương pháp phù hợp với những đối tượng dưới đây:

• Người nghi ngờ dị ứng hoặc có triệu chứng không dung nạp thực phẩm điển hình sau khi ăn một số thực phẩm nhất định
• Người có bệnh nền về tiêu hóa hoặc tình trạng viêm (hội chứng ruột kích thích, bệnh tự miễn, viêm thực quản)

Tuy nhiên, chế độ ăn kiêng loại trừ sẽ không phù hợp thực hiện cho những đối tượng sau bởi có nguy cơ gây ảnh hưởng tới sức khỏe:

• Phụ nữ đang mang thai và cho con bú cần ăn đủ chất
• Người có tiền sử hoặc đang điều trị tình trạng rối loạn ăn uống
• Người cơ thể suy nhược, thiếu cân không nên áp dụng phương pháp để tránh sụt cân quá mức
• Người cao tuổi, sức khỏe suy yếu với nhiều bệnh lý nền

V. Nhóm thực phẩm thường được loại bỏ trong chế độ ăn loại trừ

Chế độ ăn loại trừ thường loại bỏ những thực phẩm dễ gây tình trạng dị ứng, không dung nạp thực phẩm, chi tiết như sau:

1, Gluten

Có nhiều trong lúa mì, lúa mạch, lúa mạch đen (bánh mì mì ống). Thành phần này dễ gây nhạy cảm ở một số người dẫn đến triệu chứng khó tiêu hóa, mệt mỏi hay mề đay dị ứng, bởi vậy trong chế độ ăn loại trừ thường loại bỏ đi các thực phẩm giàu gluten. 

2, Sữa và các sản phẩm từ sữa

Một số người có tình trạng bất dung nạp đường lactose hoặc bị dị ứng với protein trong sữa và các chế phẩm từ sữa (phô mai, bơ, váng sữa). Tình trạng này gây ra hiện tượng đầy hơi, tiêu chảy, nổi mụn, mẩn ngứa.

3, Trứng

Trứng gà, trứng vịt hay các loại sốt chứa thành phần từ trứng thường được loại bỏ bởi đây là một trong những loại thực phẩm dễ gây dị ứng nhất, đặc biệt là ở trẻ nhỏ gây ra tình trạng mề đay hoặc khó thở, tiêu hóa kém.

4, Đậu nành

Đậu nành, đậu phụ, nước tương được làm từ đậu, dầu đậu nành thường được loại bỏ bới chứa protein dễ gây kích ứng hệ miễn dịch, qua đó gây ra phản ứng dị ứng cho cơ thể.

5, Các loại hạt

Các loại hạt như hạnh nhân, óc chó, hạt điều, hạt dẻ cười và đậu phộng cũng là loại thực phẩm thường được loại bỏ. Lý do là bởi nhiều người gặp tình trạng dị ứng hạt nghiêm trọng, có nguy cơ gây sốc phản vệ ảnh hưởng đến tính mạng.

6, Hải sản

Hải sản bao gồm các loại cá, động vật có vỏ (tôm, cua, nghêu, sò) là nhóm thực phẩm chứa hàm lượng đạm lớn, nguy cơ gây dị ứng cao và kéo dài suốt cuộc đời. Bởi vậy hải sản là nhóm thực phẩm phổ biến bị loại bỏ trong chế độ ăn uống loại trừ. 

7, Thực phẩm chế biến sẵn

Đồ hộp chế biến sẵn, thịt nguội, xúc xích, lạp xưởng, các loại mì ăn liền, sốt đóng chai…. sẽ được loại bỏ ra khỏi khẩu phần ăn bởi các loại thực phẩm này chứa lượng đường cao, chất béo chuyển hóa, thành phần tinh chế, chất bảo quản làm kích ứng niêm mạc ruột, tăng phản ứng viêm trong cơ thể.

8, Phụ gia thực phẩm và chất bảo quản

Các loại chất điều vị (bột ngọt), chất bảo quản (sulfite, benzoate, nitrate), chất tạo màu và tạo ngọt nhân tạo sẽ được loại bỏ khi thực hiện phương pháp ăn uống loại trừ. Phụ gia thực phẩm và chất bảo quản khiến những người có cơ địa nhạy cảm bị dị ứng, người bị hội chứng ruột kích thích khó tiêu, đau bụng.

VI. Các giai đoạn của chế độ ăn kiêng loại trừ

Chế độ ăn uống loại trừ giúp xác định thực phẩm gây hại cho cơ thể thông qua 3 giai đoạn chính gồm:

1, Giai đoạn loại bỏ thực phẩm nghi ngờ

Giai đoạn này nhằm mục đích loại bỏ thực phẩm nghi ngờ gây ra các triệu chứng khó chịu như dị ứng, đầy hơi, khó tiêu, đau bụng để giảm phản ứng viêm, đưa cơ thể về trạng thái bình thường. Thời gian thực hiện từ 2 – 4 tuần hoặc kéo dài tới 6 tuần tùy thuộc vào chỉ định của bác sĩ.

Trong giai đoạn này, mọi người cần loại bỏ hoàn toàn những thực phẩm nghi ngờ dị ứng, đọc kỹ nhãn thành phần thực phẩm. Ngoài ra cần tham khảo thêm tư vấn từ chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo cơ thể vẫn được cung cấp đầy đủ dưỡng chất 

2, Giai đoạn theo dõi và đánh giá triệu chứng

Đây là giai đoạn theo dõi các triệu chứng, thay đổi của cơ thể sau khi loại bỏ những thực phẩm nghi ngờ gây dị ứng/cơ thể không dung nạp, từ đó thu hẹp được những tác nhân gây hại. Mọi người cần ghi chép chi tiết nhật ký ăn uống hàng ngày bao gồm các loại gia vị, đồ ăn vặt, bữa ăn chính, ghi lại phản ứng cơ thể cũng như những thay đổi để theo dõi.

3, Giai đoạn tái nạp

Ở giai đoạn này, các loại thực phẩm đã được loại trừ sẽ được bổ sung trở lại theo từng bước để xác định chính xác thực phẩm gây ra triệu chứng khó chịu cho cơ thể. Để thử từng nhóm thực phẩm mọi người sẽ đưa từ từ từng loại trở vào bữa ăn, mỗi lần chỉ nên thử một loại với lượng nhỏ trong ngày đầu và tăng dần lượng trong những ngày tiếp theo. Thời gian theo dõi các phản ứng của cơ thể trong khoảng 2 – 3 ngày. 

Những thực phẩm có vấn đề sẽ khiến cơ thể gặp những phản ứng khó chịu như đau bụng, sưng ngứa, mệt mỏi, tiêu chảy… Đây chính là những thực phẩm kích hoạt phản ứng dị ứng hoặc cơ thể khó dung nạp mà mọi người cần chú ý và loại bỏ hoàn toàn trong chế độ ăn sau này.

VII. Hướng dẫn thực hiện chế độ ăn cho người dị ứng thực phẩm

Với những người bị dị ứng thực phẩm, để xây dựng được chế độ ăn loại trừ an toàn cần chú ý những vấn đề sau:

• Lập danh sách thực phẩm nghi ngờ: Mọi người cần liệt kê những thực phẩm nghi ngờ dị ứng, gây ra những triệu chứng bất thường cho cơ thể như mẩn ngứa, đau bụng, tiêu chảy, khó tiêu. Chú ý kỹ đến những nhóm dễ gây dị ứng như hải sản, trứng, sữa, các loại hạt, thực phẩm chứa gluten
• Xây dựng thực đơn thay thế phù hợp: Xây dựng thực đơn loại bỏ hoàn toàn những thực phẩm gây dị ứng trong 3 – 6 tuần. Khi cắt bỏ một loại thực phẩm cần tìm thực phẩm khác có giá trị dinh dưỡng tương đương để thay thế nhằm tránh tình trạng cơ thể thiếu hụt dưỡng chất
• Đọc kỹ thành phần trên nhãn thực phẩm: Luôn có thói quen kiểm tra nhãn mác của các loại thực phẩm chế biến sẵn, đồ hộp, đồ đóng gói trước khi mua và sử dụng. Một số chất gây dị ứng sẽ có tên gọi khác hoặc có trong gia vị, bởi vậy mọi người cần hết sức chú ý
• Ghi chép nhật ký ăn uống mỗi ngày: Hàng ngày cần ghi chép kỹ những thực phẩm đã ăn uống để dễ dàng kiểm soát, đối chiếu và xác định chính xác thực phẩm gây ra những phản ứng viêm, dị ứng cho cơ thể
• Theo dõi các triệu chứng liên quan: Mọi người cần theo dõi kỹ những triệu chứng cơ thể, làn da mỗi ngày trong giai đoạn loại bỏ thực phẩm và giai đoạn bổ sung lại. Việc theo dõi những thay đổi của cơ thể sẽ giúp mọi người tìm ra chính xác loại thực phẩm khiến cơ thể dị ứng và loại bỏ ra khỏi chế độ ăn

VIII. Những rủi ro khi tự thực hiện chế độ ăn loại trừ

Chế độ ăn loại trừ nên được thực hiện dưới sự hướng dẫn của các chuyên gia y tế. Việc tự thực hiện phương pháp này có nguy cơ gây ra những rủi ro sau đây đối với sức khỏe:

• Cơ thể thiếu hụt dinh dưỡng: Việc loại bỏ đi nhóm thực phẩm bất kỳ nhưng không bổ sung thực phẩm có lượng dinh dưỡng tương đương dễ làm cơ thể suy nhược, suy dinh dưỡng, giảm mật độ xương, ảnh hưởng tới miễn dịch cơ thể
• Mất khả năng dung nạp thực phẩm: Sau thời gian dài thực hiện chế độ ăn uống loại trừ sai cách, quá trình kiêng khem nghiêm ngặt làm cơ thể quên đi cách xử lý loại thực phẩm đó. Khi vô tình ăn lại loại thực phẩm này dễ khiến cơ thể phản ứng dữ dội, nguy cơ sốc phản vệ
• Chẩn đoán sai, bỏ sót bệnh lý: Một số triệu chứng của cơ thể như mệt mỏi, đau xương khớp, rối loạn tiêu hóa không phải do thực phẩm mà là dấu hiệu của những bệnh lý tiềm ẩn khác trong cơ thể. Bởi vậy việc tự áp dụng chế độ ăn uống loại trừ sẽ gây chẩn đoán sai, bỏ sót bệnh lý và làm chậm trễ việc điều trị
• Ảnh hưởng tâm lý, cuộc sống: Nhiều người dễ bị tâm lý ám ảnh về bữa ăn, sợ thực phẩm, lo lắng về thành phần thức ăn và né tránh việc ăn uống. Tình trạng này gây căng thẳng kéo dài làm ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống

IX. Khi nào nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng?

Trong một số trường hợp, chế độ ăn uống loại trừ cần được thực hiện dưới sự hướng dẫn và theo dõi của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn, tránh thiếu hụt dinh dưỡng và đạt hiệu quả chẩn đoán. Cụ thể, mọi người nên tham khảo ý kiến bác sĩ nếu thuộc một trong những trường hợp sau:

• Khi mới bắt đầu chế độ ăn uống loại trừ, cần người hướng dẫn và tư vấn thực đơn khoa học, tránh thiếu hụt dinh dưỡng
• Khi có triệu chứng dị ứng nặng (khó thở, sưng môi/lưỡi, chóng mặt) trong thời gian áp dụng chế độ ăn uống loại trừ
• Áp dụng chế độ ăn uống loại trừ sau 3 – 6 tuần nhưng không thấy triệu chứng thuyên giảm
• Trước khi thử lại thực phẩm gây dị ứng hoặc cơ thể không dung nạp cần có sự giám sát và tư vấn từ các chuyên gia y tế
• Người cần bác sĩ chẩn đoán, thực hiện xét nghiệm chuyên sâu nhằm xác định thực phẩm gây dị ứng thay vì tự đoán mò

Hy vọng những chia sẻ trong bài viết trên đã giúp mọi người có thêm những thông tin hữu ích về chế độ ăn uống loại trừ. Nếu còn bất kỳ thắc mắc nào khác liên quan, mọi người hãy liên hệ ngay với Phòng khám Chuyên khoa Da liễu Maia&Maia qua hotline 032.845.1188 để được giải đáp chi tiết.